بالا
صفحه اصلی > یادداشت و مقالات > لزوم تبیین رابطه ی دین و ارتباطات دور برد و پژوهش در مبانی فقه ارتباطات

لزوم تبیین رابطه ی دین و ارتباطات دور برد و پژوهش در مبانی فقه ارتباطات

لزوم تبیین رابطه ی دین و ارتباطات دور برد و پژوهش در مبانی فقه ارتباطات

یادداشتی از استاد سید مهدی طباطبایی به مناسبت روز جهانی ارتباطات

روز ۲۷ اردیبهشت ماه (۱۷ می ) هر سال مصادف است با روز جهانی ارتباطات که در سال های اخیر  به روز جهانی ارتباطات و جامعه اطلاعاتی تغییر یافته است . بدون شک از زوایای مختلف پیرامون ارتباطات و بحث فناوری اطلاعات و جامعه اطلاعاتی مباحث مختلفی مطرح شده و می شود .

آنچه که امروز اهمیت بسزایی دارد بحث دینی پیرامون جامعه اطلاعاتی و ارتباطات در دنیای جدید است. به عبارت دیگر بحث پیرامون فقه ارتباطات است . گرچه در سال‌های اخیر چنین بحثی در حوزه علمیه قم در میان اندیشمندان دینی تا حدودی مطرح بوده است اما با توجه به پیشرفت روز افزون فناوری اطلاعات و ارتباطات دوربرد ، جا دارد که این موضوع ، هر چه بیشتر و از زوایای مختلف مورد بحث و کنکاش علمی و دینی قرار گیرد .

با توجه به این مناسبت ، در این یادداشت مختصر که خدمت شما ارائه میگردد کوشیده ام تنها به بیان چند نکته کلیدی در رابطه با فقه ارتباطات بسنده کنم. امیدوارم که در نشست های تخصصی و همایش ها و نیز پایان نامه هایی که دوستان حوزوی و غیر حوزوی در این موضوع ترسیم می‌کنند این بحث هر چه گسترده تر و متناسب با نیازهای دنیای امروز و پیشرفت فناوری ارتباطات مورد بررسی جدی قرار گیرد .

نکته اول : موضوع شناسی فقه ارتباطات

اصولا باید بررسی کنیم که ارتباطات در این بحث فقهی به چه معناست و دایره آن باید تبیین شود . بدون شک فقه ارتباطات با فقه روابط اجتماعی با فقه تبلیغ با فقه رسانه و وضوعاتی از این قبیل گرچه ممکن است در جاهایی همخوانی داشته باشد، اما بسیار متفاوت است .

پس باید قبل از پرداختن به بحث فقهی ارتباطات دوربرد و فناوری اطلاعات، مفهوم آن کاملا مشخص و دایره آن تبیین گردد . به جهت روشن نشدن مفهوم ارتباطات برای برخی از اساتید حوزه، مشاهده می شود که بعضی مسائل که مرتبط با دیگر حوزه‌های فقه هست را در این مبحث مطرح کرده‌اند .

نکته دوم : بررسی قواعد حاکم بر فقه ارتباطات و فناوری اطلاعات

ما پیش از آن که به مسائل مربوط به این حوزه فقهی بپردازیم ، ضروریست قواعد حاکم بر نظام ارتباطات را مورد بررسی و البته استخراج کنیم . از دیدگاه ما در مباحث جدید فقهی آنچه ضروری است فقه القواعد است نه فقه المسائل . ما نمیتوانیم یک به یک طرح مسئله کنیم و پاسخ بدهیم ، چون آنقدر مسائل زیاد هست و مصادیق بسیار ، که برشمردن همه آنها مشکل خواهد بود. بلکه باید فقیه متخصص در فقه اجتماعی به بررسی و استخراج قواعد مربوط به این مبحث بپردازد، سپس مسائل و مصادیق را پاسخگو باشد و حتی پاسخ مسائل را به عهده افراد بگذارد تا از روی قواعد استخراج کنند.

در رابطه با فقه ارتباطات ما می‌توانیم از قواعدی مانند قاعده حرمت اشاعه فحشا ، قاعده ی حرمت تجسس ، قاعده حرمت افشای اسرار و بهتان ، مباهته ، کذب و امثال اینها نام ببریم . شایان ذکر است که در فقه ارتباطات شاید بیشترین قواعد را ما بتوانیم نسبت به سایر حوزه‌های فقه اجتماعی مورد بررسی قرار دهیم.

نکته سوم : مکلف در فقه ارتباطات کیست؟

در اینجا روی سخن ، هم با فرد است به عنوان یکی از اجزاء جامعه و اجتماع ، و هم با اجتماع است و هم با دولت و حاکمیت و نهادهای مسئول دولتی . این هر سه مورد، مخطاب در مباحث فقه ارتباطات خواهند بود و قواعد فقهی مربوط به این حوزه نسبت به هر سه نوع مکلف، بیان خواهند داشت و تکلیف آنها را مشخص خواهندکرد.

نکته چهارم :

ما باید در مباحث مقدماتی بحث فقه ارتباطات به این نکته توجه کنیم که دین هیچ‌گاه به تضییق و جلوگیری از آزادی اطلاعاتی و یا پیشرفت تکنولوژی دست نخواهد زد ، بلکه برعکس دین و اسلام بر اساس مبانی خود از پیشرفت فناوری های ارتباطی و اطلاعاتی دفاع می کند و بلکه بر آن تاکید دارد . آنچه که دین نسبت به بحث فناوری اطلاعات نظر عمده دارد، انطباق آن با مسیر انسانیت و بندگی خدا و دوری از الحاد ، نفاق ، کفر و بی اخلاقی است .

دین می‌گوید فناوری اطلاعات باید آزاد بوده اما منطبق با اخلاق و حقوق افراد باشد ، دین و اسلام معتقد است که ارتباطات باید بر محور صلح ، آرامش ، مهربانی ، صداقت و راستی ، هم زیستی مسالمت آمیز ، عدم تبعیض نژادی و شاخصه های مانند آن باشد . در این جا بحث فیلترینگ یکی از موضوعات بسیار مهم در فقه ارتباطات دوربرد خواهد بود که حجم زیادی از مسائل و مبانی فقهی را به خود اختصاص می دهد.

نکته پنجم:

در بحث ارتباطات دوربرد و فناوری اطلاعات باید به برخی از مباحث خرد مانند کودکان و اینترنت، طبیعت و فناوری اطلاعات، معلولین و ارتباطات متناسب با آنها، ارتباطات و محیط زیست و بحث های بسیار مهمی از این قبیل پرداخته شود که البته در دنیای امروز به صورت علمی و حقوقی مورد بحث جدی است و از نگاه تعالیم اسلام نیز باید این موضوعات مورد دقت و بررسی فقهی قرار گیرد .امیدوارم این نکات، زمینه ای برای طرح مسائل و مباحث جدید در حوزه فقه ارتباطات و فناوری اطلاعات قرار گیرد.

موسسه فرهنگی هنری فقه پویان بحرالعلوم و پژوهشکده فقه اجتماعی بر خود لازم می داند از پژوهش ها و تلاش های علمی و ترویجی اساتید و دانشجویان محترم حوزه و دانشگاه استفاده نماید و آنچه که در ارتباط با این موضوع ارائه گردد را مورد نشر قرار دهد.

تهیه و تنظیم: اتاق خبر واحد روابط عمومی موسسه فرهنگی هنری فقه پویان بحرالعلوم

پیغام شما