بالا
صفحه اصلی > در رسانه ها > نیم نگاهی به فعالیت‌های مؤسسه علمی علامه بحرالعلوم

نیم نگاهی به فعالیت‌های مؤسسه علمی علامه بحرالعلوم

نیم نگاهی به فعالیت‌های مؤسسه علمی علامه بحرالعلوم

تبیین جایگاه فقه حکومتی از تدوین فقه توریسم و گردش‌گری تا محیط زیست و رسانه

مؤسسه علمی و تحقیقاتی علامه بحرالعلوم قدس‌سره، از جمله مؤسسات علمی و پژوهشی است که در زمینه فقه حکومتی و پاسخ به سؤالات جامعه اقدام به فعالیت‌های علمی کرده است؛ آشنایی با این فعالیت‌ها می‌تواند، ره‌یافت‌های جدیدی را برای پژوهشگران و فعالان علمی در این زمینه ایجاد کند و در ضمن، زمینه آشنایی و همکاری متعدد با این مرکز و مراکز مشابه را برای فعالان عرصه‌های فقه اجتماعی، حکومتی، از جمله فقه محیط زیست، فقه معلولان، فقه حیوانات، فقه گردش‌گری و… فراهم کند. حجه‌الاسلام والمسلمین سیدمهدی طباطبایی مدیر مؤسسه علامه بحرالعلوم قدس‌سره در گفت‌وگو با خبرگزاری حوزه، به تشریح فعالیت‌های این مؤسسه پرداخته است که حاصل آن تقدیم خوانندگان ارجمند هفته‌نامه افق حوزه می‌گردد.

حوزه‌های علمیه به‌عنوان مراکز اصلی تحقیق و پاسخ‌گویی به نیازهای عرصه دین، اجتماع، سیاست، فرهنگ، اقتصاد و سایر شئون، متکفل سامان‌دهی ذهنی و ایدئولوژیک این جامعه انقلابی و پیش‌رو است. از این‌رو پاسخ‌گویی به تمام سؤالات جامعه جدید، از جمله مسئولیت‌های سترگ پژوهشکده‌ها و مؤسسات تخصصی حوزوی و حوزویان است.

نیم نگاهی به فعالیت‌های مؤسسه علمی علامه بحرالعلوم

نیم نگاهی به فعالیت‌های مؤسسه علمی علامه بحرالعلوم

مؤسسه علمی و تحقیقاتی علامه بحرالعلوم قدس‌سره، از جمله مؤسسات علمی و پژوهشی است که در زمینه فقه حکومتی و پاسخ به سؤالات جامعه اقدام به فعالیت‌های علمی کرده است؛ آشنایی با این فعالیت‌ها می‌تواند، ره‌یافت‌های جدیدی را برای پژوهشگران و فعالان علمی در این زمینه ایجاد کند و در ضمن، زمینه آشنایی و همکاری متعدد با این مرکز و مراکز مشابه را برای فعالان عرصه‌های فقه اجتماعی، حکومتی، از جمله فقه محیط زیست، فقه معلولان، فقه حیوانات، فقه گردش‌گری و… فراهم کند. حجه‌الاسلام والمسلمین سیدمهدی طباطبایی مدیر مؤسسه علامه بحرالعلوم قدس‌سره در گفت‌وگو با خبرگزاری حوزه، به تشریح فعالیت‌های این مؤسسه پرداخته است که حاصل آن تقدیم خوانندگان ارجمند هفته‌نامه افق حوزه می‌گردد:

▪ ضمن معرفی مؤسسه علامه بحرالعلوم، اهداف این مجموعه را شرح دهید؟

مؤسسه علمی، تحقیقاتی علامه بحرالعلوم قدس‌سره از سال ۹۳، به‌طور رسمی تأسیس شد و با توجه به نیازهایی که در حوزه و خارج از حوزه وجود داشت و با درک ضرورت پرهیز از هرگونه موازی‌کاری، هدف اصلی خود از تأسیس را پژوهش و تحقیق در فقه حکومتی و اجتماعی اعلام کرد.

در زمینه فقه حکومتی مبنای برنامه‌های ما، فرمایشات رهبر معظم انقلاب بوده و هست و تأکیدی که ایشان بر پژوهش در زمینه فقه حکومتی داشتند و دارند؛ بر مبنای فرمایشات ایشان سه گام را برای بحث فقه حکومتی در نظر گرفتیم: نخستین گام، فعالیت علمی تخصصی است.

مرحله بعدی بحث ترویج است؛ در واقع این برنامه‌های علمی که در سطح تخصصی انجام می‌شود، نباید در حوزه و مباحث علمی حوزوی راکد بماند؛ بلکه باید در بیرون هم به زبان غیرتخصصی برای مردم جامعه ترویج شود.

مرحله سوم، خدمات‌رسانی نسبت به افراد و یا مراکزی است که در زمینه یکی از شاخه‌های فقه حکومتی فعالیت می‌کنند. از نظر اطلاع‌رسانی و مأخذ‌شناسی و تسهیل امر تحقیق و پژوهش که این مسئله در کنار آن دو گام و مقدمه آن‌هاست، نیز فعالیت‌هایی در این مؤسسه انجام شده است.

▪ در زمینه‌های مذکور تا کنون چه فعالیت‌هایی صورت گرفته است؟

فقه حکومتی دارای بستری طولانی و دراز است؛ ولی در حال حاضر یعنی از دو سال پیش که این مؤسسه تأسیس شد، مبنای خود را در چهار حوزه‌ فقه محیط زیست، فقه معلولان و فقه گردش‌گری یا تورسیم و فقه غذا و تغذیه که کمتر به آن پرداخته شده است، قرارداده است. در واقع با نگاه اجتماعی که به فقه خواهیم داشت، در هر یک از چهار حوزه نیازها و سؤالات و مباحثی را که مطرح است، به فقه عرضه می‌کنیم و پاسخ آن را نیز دریافت می‌کنیم.

در زمینه فقه محیط زیست کارهای بسیار خوبی انجام شده است؛ در حال حاضر کتاب مأخذ‌شناسی اسلام و محیط زیست زیر چاپ است که برای اولین‌بار کلیه آثاری که در زمینه اسلام و محیط زیست نوشته شده است، به زبان‌های مختلف در این کتاب گردآوری شده است.

از دیگر آثاری که در این زمینه به چاپ رسیده، «کتاب حقوق حیوانات» است که با بیانی نیمه تخصصی است؛ یعنی هم افرادی که خارج از حوزه هستند می‌توانند استفاده کنند و هم در حوزه می‌تواند مبنای بسیاری از بحث‌ها قرار گیرد.

کتاب سومی هم که زیر چاپ است، کتاب «حقوق بر آب در فقه اسلامی» است که کتابی بسیار باارزش و علمی و فنی است که به‌زودی منتشر می‌شود.

کتاب چهارمی هم که در باب محیط زیست آماده چاپ شده، کتاب «محیط زیست و رسانه» می‌باشد که مجموعه اول آن منتشر شده است؛ از جمله فعالیت‌های دیگری که می‌توان به آن‌ها اشاره کرد، پیگیری و برگزاری درس خارج محیط زیست، تدوین قوانین حقوقی حیوانات و ارائه آن‌ها به مجلس شورای اسلامی، ارائه الگوهای زیست محیطی اقتصاد مقاومتی در فقه اسلامی است.

عرصه دوم، عرصه فقه معلولان است که جای آن در حوزه خالی بود. در این زمینه یک برنامه آموزشی در زمینه درس خارج فقه معلولان آغاز می‌شود؛ ضمن این‌که کارهای پژوهشی از جمله حقوق معلولان ذهنی را مد نظر داریم که از جمله مباحث مورد نیاز و سؤالاتی است که در جامعه معلولان مطرح می‌شود.

یکی دیگر از مباحثی که در این مؤسسه دنبال می‌شود، مسئله فقه گردش‌گری و توریسم است که سؤالات مختلفی در این عرصه مطرح است که در تلاش هستیم که در عرصه آموزشی بحث و درس خارج فقه گردش‌گری را هم به انجام برسانیم. در حال حاضر در عرصه پژوهشی طرح‌های بسیار خوبی را آماده کرده‌ایم که با توجه به این‌که روز به روز سؤالات مختلفی در این عرصه مطرح می‌شود، فقه ما نیز باید به‌صورت جزیی و کلی به این سؤالات پاسخ داده و تکلیف را روشن کند.

گروه فقه غذا و تغذیه نیز به‌تازگی راه‌اندازی شده است و زمینه کاری فراوانی دارد. با توجه به نیازی که در این عرصه وجود دارد، و سؤالات زیادی در حال شناسایی است؛ در سال جاری طرح‌ها و پروژه‌های غذا و تغذیه بررسی و ثبت خواهد شد و کار در این زمینه به‌صورت جدی دنبال می‌شود.

با توجه به نیازها و خلأهایی که در تمام زمینه‌ها وجود دارد، از تمام پژوهش‌گرانی که در این عرصه‌ها فعالیت کرده‌اند، دعوت به همکاری می‌کنیم تا در زمینه مباحث مورد نیاز جامعه به‌خصوص مباحثی که از سوی مقام معظم رهبری به‌عنوان نقشه راه بیان شده است، فعالیت جدی را دنبال کنیم. فقه حکومتی امروزه به‌عنوان یکی از واجبات پژوهشی و فقهی در جامعه علمی مطرح است که باید با ایجاد شاکله اصلی و بیان مبانی این مباحث به ره‌یافت‌های جدیدی در شاخه‌های مختلف برسیم و بتوانیم نقشه راه جدی را در زمینه تصمیم‌سازی و فعالیت در بخش‌های مختلف مهیا کنیم که از جمله آن‌ها فقه خانواده و رسانه و ارتباطات است.

▪ چند گروه پژوهشی در این مؤسسه مشغول به فعالیت هستند؟

بر اساس محورهای مذکور، سه گروه در این مؤسسه مشغول به فعالیت هستند و گروه غذا و تغذیه نیز در حال شکل‌گیری است؛ ۹ پژوهش‌گر با تحصیلات عالی که مشغول به تدریس و تحصیل در سطح خارج حوزه هستند، با این مؤسسه به شکل جدی همکاری دارند.

▪ فقه حکومتی در عرصه علوم انسانی جای می‌گیرد و از آن‌جایی که علوم انسانی از جمله مسایل اقتصادی و سیاست و اجتماع خاصیت قانون‌گریزی دارند، چگونه می‌توانید به ارائه نظراتی بپردازید که بیشترین اتقان را در این زمینه داشته باشد؟

مدعی نیستیم که چیزی که ما قرار است تولید کنیم، سخن نهایی است. یکی از طرح‌های این مؤسسه نیز برگزاری نشست‌های علمی در این زمینه است تا با طرح موضوعات مختلف و نقد آن‌ها بر غنای بسیاری از بحث‌ها اضافه شود.

یکی از مهم‌ترین فعالیت‌هایی که باید در این عرصه انجام داد، تبیین دقیق مبانی فقه حکومتی است که یکی از این مبانی، بحث مهم و تعیین‌کننده نقش زمان و مکان یا مصلحت است که مرحوم امام راحل پایه‌گذار آن بودند؛ در بحث فقه حکومتی یک سری مباحث سیاسی و اجتماعی وجود دارد. فقه رهبری و امامت نیز از مقولاتی است که باید در این عرصه به آن پرداخت؛ فقه ما قابلیت پاسخ‌گویی به تمام سؤالات در هر عرصه و هر زمانی را دارد و به همین دلیل ما هستیم که باید این قابلیت را به منصه ظهور برسانیم.

به‌عنوان مثال، امروزه قرص‌هایی از خارج از کشور وارد شده است که در واقع، فراورده‌هایی از کوسه‌ماهی است که برای علاج برخی دردها تجویز می‌شود؛ حال با توجه به این نکته که خوردن کوسه‌ماهی حرام است، یکی از سؤالاتی که در این زمینه مطرح می‌شود، این است که آیا نظارتی در این زمینه وجود دارد یا خیر؟! و… .

▪ یکی از مسایلی که در فقه محیط زیست یا فقه تغذیه و حیوانات مورد بحث است، چگونگی تعامل با حیواناتی است که منبع اصلی تغذیه مردم هستند؛ از جمله شیوه نگاه‌داری و رشد مرغ‌های خوارکی و…؛ آیا این مؤسسه به نظرات دین در این زمینه‌ها نیز می‌پردازد؟

در این زمینه متأسفانه دست ما بسته است؛ زیرا برخی مسایل به‌قدری در زندگی امروز شیوع پیدا کرده است که به‌طور کلی بیان این مسایل می‌تواند، بسیاری از حوزه‌ها را در جامعه دست‌خوش تغییر قرار دهد. امروزه قبح برخی از مسایل متأسفانه شکسته شده و به امر عادی مبدل شده است! در این زمینه‌ها مباحث جدی در این مؤسسه طرح شده است که به دنبال تهیه بندهای حقوقی در این زمینه هستیم تا سبک برخورد با حیوانات به‌خصوص حیواناتی که منابع مستقیم غذایی مردم هستند را با استفاده از روایات و منابع دینی تهیه و ارائه کنیم.

▪ یکی از مسایلی که در زمینه اصول فقه حکومتی مطرح است، مسئله زمان و مکان و مصلحت است؛ حال سؤال این است که مصلحت چگونه می‌تواند، از سوی یک فقیه به کار برده شود و این‌که فقیه چگونه می‌تواند دایره این مصلحت را بگستراند؟

مصلحت در فقه اسلامی چارچوب خاص خود را دارد و این‌گونه نیست که هر چیزی را بخواهیم پای مصلحت بگذاریم و این دایره را به حدی بگسترانیم که همه شئون زندگی را در بر بگیرد؛ به همین خاطر است که در ابتدا در زمینه مبانی فقه حکومتی کار می‌کنیم که بحث مصلحت نیز از جمله همین مبانی است. بحث زمان و مکان نیز از نکاتی است که باید در مباحث علمی و فقهی به آن توجه خاص داشت. مثلاً در بحث حفر چاه باید گفت که از نظر فقهی اجازه حفر چاه به صاحب زمین داده می‌شود؛ ولی اگر یک فقیه بخواهد با نگاه اجتماعی و توجه به وضعیت جامعه و نگاه حکومتی به این قضیه نگاه کند، شاید چنین مجوزی را صادر نکند و یا صدور چنین مجوزی منوط به شرایط خاص کشور باشد.

▪ در عرصه فقه محیط زیست با سؤالات بسیار زیادی مواجه هستیم که در بسیاری از این زمینه‌ها، ملاحظات فقه حکومتی نقش‌آفرین است. یکی از منابع مهم فقهای شیعه، در این زمینه، رجوع به احادیث اهل‌بیت علیهم‌السلام و یا ملاحظه سبک زندگی این حضرات است؛ حال فقهای سایر مذاهب اسلامی بدون این منابع چگونه به مسایل مستحدثه روز پاسخ می‌دهند؟

این مسئله قطعی است که فقه شیعه، غنای بسیاری نسبت به سایر مکاتب دارد؛ زیرا روایات بسیاری از معصومین علیهم‌السلام در خصوص بسیاری از این مسایل نقل شده است که هر کدام از آن‌ها می‌تواند یک حکم کامل باشد. اهل‌سنت بر اساس مبانی و قواعد، بیشتر این مباحث را جواب می‌دهند و یک نص و روایات خاصی در این زمینه ندارند؛ از جمله در زمینه به جنگ انداختن حیوانات، یک قاعده کلی از جمله این‌که آزار حیوان جایز نیست و به جنگ انداختن حیوانات از مصادیق آن تلقی می‌شود، آن را غیرجایز می‌شمارند؛ ولی فقهای شیعه با غنای روایی که دارند، از وسعت و وثاقت بیشتری برخوردار هستند.

▪ آیا مجوز این مؤسسه از سوی حوزه علمیه قم صادر شده است؟

در بدو تأسیس، این مؤسسه با مجوز وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، با عنوان مؤسسه فرهنگی و تحقیقاتی علامه بحرالعلوم قدس‌سره کار خود را آغاز کرد؛ اما در تلاش هستیم که با فعالیت‌های متعددی که اخیراً صورت گرفته است، آن‌را به‌عنوان یک مؤسسه علمی و حوزوی به ثبت برسانیم و موافقت اصولی تأسیس پژوهشکده از سوی این مرکز را، از معاونت پژوهشی حوزه علمیه دریافت کنیم.

منبع:www.ofoghhawzah.com

پیغام شما