بالا
صفحه اصلی > یادداشت و مقالات > تعریف تغذیه حیوانات در آیات و روایات قسمت اول

تعریف تغذیه حیوانات در آیات و روایات قسمت اول

تعریف تغذیه حیوانات در آیات و روایات قسمت اول

تغذیه

الف : آیات و روایات

آب و غذا از مهم ترین ارکان حیات به شمار می‌آیند.هر موجود زنده‌ای اعم از گیاه و جانور نیازمند انرژی است تا بتواند به حیات خود ادامه دهد.
انرژی از تغذیه، و غذا از طبیعت بدست می‌آید.بنابراین رابطه طبیعت و غذا جزء روابط جدانشدنی محیط زیست است.دنیای ماده هر آن به انرژی و انرژی به ماده تبدیل می‌شود و این فرآیند چه در خود طبیعت و چه درون بدن جانوران اتفاق می‌افتد؛چراکه راهی به غیر از این برای زیستن در این دنیا نیست.

جانوران دنیای ما و حتی خود انسان محتاج بدست آوردن غذائی هستند تا بتوانند به کمک آن زیسته و به حرکت خود ادامه دهند.
انسان اگر بخواهد از این چرخه استفاده کرده و غذای خود را تأمین نماید ناچار است غذای حیوانات را تأمین و به رشد هر چه بهتر آنها کمک کند.

در بخش قبل بیان شد جانورانی که در اطراف و یا به تعبیر بهتر در دنیای ما زندگی می‌کنند،یا در ارتباط مستقیم با ما هستند و یا به صورت مستقل بوده و نفع با واسطه دارند.آن دسته از حیوانات اهلی که در تغذیه آدمی مورد استفاده قرار می‌گیرند،خود مسئولیت بزرگی بر عهده بشر دارند؛زیرا با وجود پرورش اصولی و صحیح آنهاست که غذای انسان تأمین شده و یا احتیاجات بشر برآورده می‌شود.

این همان رابطه متقابل و بدون واسطه‌ای است که تا به حال از آن سخن گفته شد.چنانکه ذکر شد شاید در برخی موارد جانورانی اهلی نیز باشند که اهلی بوده و عرف آنها را در امور دیگری مفید بداند.مثلاً برای تفریح و یا رفع نیازهای معنوی بشر مورد استفاده قرار گیرند.

۱ـ۱٫ تغذیه حیوانات اهلی

الف) آیات و روایات

حیوانات اهلی فقط کاربرد تغذیه‌ای نداشته و برخی برای اموری مانند باربری، سواری، نگهبانی و تفریح، به کار روند که همین گونه‌ها نیز برای انسان مسؤولیت آور هستند.تعابیر قران کریم همه جنبندگان و فعالیت آنان را در بر می‌گیرد که مسئولیت آدمی را دو چندان می‌کند

«وَ ما مِن دابَّه فِی الأَرضِ الّا عَلی الله رِزقُها و یَعلَمُ مُستَقَرَّها و مُستَودَعَها کُلّ فی کِتاب مُبین»

هیچ جنبنده‌ای در زمین نیست جز آنکه روزیش بر خداست، و خدا قرارگاه و آرامش گاه او را می‌داند و همه احوال خلق در دفتر علم ازلی خدا ثبت است.

در تقسیم بندی که گذشت چنین گفته شد که بعضی از جانوران مملوک بوده و در اختیار آدمی می‌باشند.وظیفه آدمی در برابر این دسته کاملاً واضح و آشکار است.چه شرع مقدس و چه عقل بشر حکم به تأمین غذای این گونه‌ها می‌نمایند.زیرا زمانی که حیوانی در دست کسی باشد و نتواند به راحتی و اختیار بدنبال غذا و زندگی خویش باشد،نباید چیزی جز این را از دین و عقل انتظار داشت که حکم به وجوب تغذیه کند.خواه این تغذیه از جهت دل سوزی و وظیفه انسانی بوده و چه یک تکلیف الهی و قانونی باشد، همیشه مورد تأیید خواهد بود.

شرع مقدس به این امر به عنوان یک وظیفه الهی و قانونی که ارتباط با حکومت دارد نگریسته است.به عبارت دیگر موضوع مورد بحث یعنی تغذیه جاندار اهلی مملوک از وظایفی است که مالک بر عهده داشته و در صورت تخلف حاکم می‌تواند دخالت کند و حیوان را از آسیب نجات دهد.لذا این از موارد معدودی است که جنبه حقوقی پیدا کرده و مورد توجه خاص دین اسلام قرار گرفته است.علت آن نیز کاملاً روشن است؛ زیرا با حیات جانور پیوند خورده و به عنوان یک دفاع از حق حیوان به شمارمی‌آید.

از نظر تجربه

نیز حیوان اهلی که در طبیعت و بدون پشتیبانی قادر به ادامه حیات نیست و توسط آدمی به خدمت در می‌آید، محتاج به اداره شدن و تأمین می‌باشد.از روایات متعددی که خاص همین مورد است چنین برداشت می‌شود که در شرع مقدس این حق اولیه هر موجود زنده محترم شمرده شده و نسبت به آن اهتمام ویژه‌ای وجود دارد.

از آن جمله به چند نمونه می‌توان اشاره کرد:

  1. عن جعفر بن محمد عن آبائه قال: قال رسول الله’: «للدابه علی صاحبها خصال: یبدأ بعلفها اذا نزل و یعرض علیها الماء اذا مرّ به».

امام صادق ع از اجداد طاهرینش و ایشان از پیامبر’ چنین نقل می‌کند:
حیوان بر صاحب خویش حقوقی دارد: زمانی که صاحبش فرود می‌آید،(برای استراحت از آن پیاده می‌شود) ابتدا علف (غذا) را برای آن آماده کند و زمانی که از آبی می‌گذرد، آب را به آن عرضه کند (اجازه دهد تا آب بنوشد).

مرحوم صدوق در یک روایت مرسل چنین آورده است:

قال: «من سافر منکم بدابه فلیبدأ حین ینزل بعلفها و سقیها»

هر کس از شما که با حیوانی سفر می‌کند، زمانی که فرود می‌آید، ابتدا علوفه و آب آن را فراهم نماید.

  1. عن السکونی عن أبی عبدالله قال: «للدابه علی صاحبها سته حقوق ـ الی أن قال ـ یبدأ بعلفها اذا نزل، الحدیث.»

سکونی از امام صادق ع نقل کرد که فرمود: حیوان (بار کش) بر عهده صاحبش حقوقی دارد ـ تا آنجا که فرمود ـ هر گاه فرود آمد ابتدا علوفه اش را فراهم سازد…. .

روایات فوق در مورد حیوان مخصوص سواری و باربر وارد شده‌اند؛چراکه ظاهر روایت از نزول فرود آمدن از پشت حیوان و سفر با آن سخن می‌گوید. گرچه خصوصیت مطرح شده در دو حدیث،دیگر حیوانات اهلی مانند گوسفند، گاو، سگ و گربه را خارج می‌کند.ولی می‌توان با الغای خصوصیت و قرائن دیگر بقیه جانوران اهلی را در این حکم داخل نمود.

به تعبیر بهتر روشن است که دادن غذا تنها مربوط به جانوران باری و سواری نیست و این حکم نسبت به همه حیوانات اهلی مملوک و حتی وحوش مملوک، صادق است.عمل فقها نیز در برخورد با روایت فوق همین گونه بوده و آن را مستند بر حکم وجوب نفقه برتمامی حیوانات مملوک قرار داده‌اند.
شاید بتوان گفت این یکی از ادله الغای خصوصیت است.

از سوی دیگر در این بحث از مسؤولیتی که صاحب و مالک حیوان بر عهده دارد، صحبت می‌شود؛ظاهر روایت هم صاحب و مالک حیوان را بیان می‌کند؛ پس مورد بحث در جانوران اهلی مملوک است.

بحث دیگر این است که چنانکه در مرسل شیخ صدوق نیز آمده است،هر کس با حیوانی به سفر رود، هر حیوان باربر و سواری را شامل می‌شود؛
بدین ترتیب که هم شامل حیوان مملوک خود شخص و هم مملوک دیگری می‌باشد.لذا این حدیث می‌تواند درباره حیوان غیر نیز صادق بوده و حکم حیوان مذکور رامشخص نماید؛و آن اینکه کسی آن را به صورت عاریه و یا اجاره از کسی دریافت کند؛

در این صورت هر چه که انسانی در مورد حیوان مملوک خویش وظیفه داشته باشد نسبت به این جانور نیز باید رعایت کند.شاید تکلیف اصلی بر عهده صاحب آن باشد، ولی در صورت عدم دسترسی و کرایه کردن حیوان این وظیفه با عاریه گیرنده خواهد بود.سؤالی که در اینجا مطرح می‌شود این است که اگر حیوان اهلی متعلق به غیر، مورد استفاده شخصی نباشد و بر حسب اتفاق و یا هر دلیل دیگر نزد دیگری رود،آیا تغذیه آن لازم خواهد بود یا نه؟ در پاسخ به این سؤال باید گفت از نظر شرعی، فقهاء قائل به وجوب این انفاق هستند؛ مانند شهید ثانی که چنین حکم کرده است.

از آن جمله روایتی است که از امام صادق ع وارد شده است:

«انّ امرأه عُذّبت فی هره ربطتها حتی ماتت عطشاً».
زنی عذاب شد به دلیل اینکه گربه‌ای را بست تا از تشنگی مرد.
قسمتی از کتاب حقوق حیوانات در آیات و روایات

پیغام شما